Terwyl die wêreld toenemend deur kleingeestige heersers oorheers word, moet ons ons demokrasie herwin en versorg, outoritarisme teenstaan en vryheid vir almal verdedig sodat die wonde in ons samelewing kan genees.
Hierdie artikel het oorspronklik verskein in die Daily Maverick op 23 Januarie 2026

Van die Ryk

Ons sal onthou word as ’n kultuur wat die dood gevrees
en mag aanbid het; wat onsekerheid vir die
enkeles wou oorwin, maar min omgegee het vir die armoede van die
baie. Ons sal onthou word as ’n kultuur wat
die versameling van dinge geleer en beloon het; wat min, indien enigiets,
gesê het oor die gehalte van lewe vir
mense (ander mense), vir honde, vir riviere. Die hele
wêreld, sal hulle sê, was in ons oë
’n handelsware. En hulle sal sê dat hierdie stelsel
polities bymekaar gehou is – wat dit inderdaad was –
en hulle sal ook sê dat ons politiek niks meer was
as ’n meganisme om die gevoelens van die hart te akkommodeer nie,
en dat die hart, in daardie dae,
klein, hard en vol kleingeestigheid was.
— © 2008 Mary Oliver

As ’n foto ’n duisend woorde werd is, dan spreek die beeld van die Kanadese eerste minister, Mark Carney, wat die hand van China se Xi Jinping skud, sekerlik nóg meer as dit.

Carney was op pad na die Wêreld Ekonomiese Forum in Davos, Switserland, maar het eers in Beijing aangedoen. Aan die einde van die vergadering het hy ’n “voorlopige maar baanbrekende” handelsooreenkoms aangekondig, asook die erkenning – iets wat deur Beijing verwelkom is – dat lande nou in ’n “nuwe wêreldorde” funksioneer.

Hy het bygevoeg: “Ons aanvaar die wêreld soos dit is – nie soos ons wens dit moet wees nie.”

Later, tydens die beraad in Davos, was Carney se boodskap ewe reguit toe hy gewaarsku het teen die “breuk” wat tans besig is om in die wêreldorde te ontstaan.

Carney se boodskap aan die wêreld — verpak in die taal van ’n versigtige en berekende politikus — was in wese: dit is tyd dat lande begin losmaak van hul afhanklikheid van die Verenigde State. Dit is natuurlik makliker gesê as gedaan, en Carney se fyngebalanseerde diplomasie is reeds in Kanada met gemengde reaksie ontvang. Ander het weer gewys op die skynheiligheid van die sogenaamde reëlgebaseerde internasionale orde waaroor Carney sy kommer uitgespreek het.

Die wêreld soos dit tans lyk, is egter onvoorspelbaar en beweeg, in tipiese Trump-styl, vinniger as wat enigiemand kan byhou. Die internasionale orde wat ná die Tweede Wêreldoorlog tot stand gekom het, word stelselmatig afgetakel — sommige meen dit is feitlik reeds verby.

In hierdie nuwe wêreldorde, met sy invloedsfere waar klein, bekrompe leiers (meestal mans) slegs die taal van mag en dwang praat, is dit moeiliker as ooit tevore om duidelik tussen die sogenaamde "goeie" en "slegte" rolspelers te onderskei. Dit is byna ’n cliché om daarop te wys dat die eenvoudige verhaal van "goeie lande teenoor slegte lande" nog altyd die werklikheid verbloem het: die Verenigde State het dikwels ’n buitelandse beleid gegrond op menseregte voorgehou wanneer dit hul eie belange gedien het. Die voorbeelde daarvan is eenvoudig te veel om hier op te noem.

Maar die sluier is nou heeltemal gelig. Daar is skaars nog enige voorwendsel dat die Amerikaanse buitelandse beleid deur demokratiese waardes gedra word. Die Verenigde State het van binne af ontspoor; sy demokrasie is in ’n kritieke toestand, en sy buitelandse beleid word toenemend bepaal deur die grille van ’n onbestendige president wat hoofsaaklik die taal van besit, toe-eiening en ontginning praat.

Donald Trump se optrede in die amp het sy ware aard ontbloot — iemand wat verdeeldheid aanhits en daarin behae skep. Maar elke outoritêre leier het ’n vyand nodig. Trump het sulke vyande geskep, sowel binne Amerika as in die buiteland, en steun terselfdertyd op mense wat hom moontlik maak: van ’n Amerikaanse Kongres wat dikwels passief toekyk, tot ’n woordvoerder soos Karoline Leavitt, wie se regverdigings volgens die skrywer gereeld op onwaarhede berus.

Nog meer ontstellend, volgens die skrywer, is die Withuis se adjunk-stafhoof, Stephen Miller — ’n figuur wat herinner aan die outoritêre politieke speelboeke van die 1930's.

Stephen Miller gives a thumbs up as US President Donald Trump arrives at Zurich Airport before attending the World Economic Forum in Davos, on 21 January. (Photo: Chip Somodevilla / Getty Images) 

Godsdiens as rookskerm

Hierdie kleinlike en bekrompe politiek maak ook van godsdiens gebruik as rookskerm. Suid-Afrika se apartheidstaat het immers ook die Christendom ingespan om afsonderlike ontwikkeling te regverdig. Dit is 'n beproefde ou taktiek. Daarom behoort dit niemand te verbaas dat Karoline Leavitt selde in die openbaar verskyn sonder haar kruisbeeld om haar nek nie. Net so min behoort ons verbaas te wees wanneer geloofsleiers "How Great Thou Art" in die Withuis sing, terwyl betogers in die naam van wet en orde van naby af geskiet word.

Die woorde van Toni Morrison oor die aard van boosheid is hier dalk besonder toepaslik:

"Dit is voorspelbaar. Dit het 'n smoking nodig, dit het 'n opskrif nodig, dit het bloed nodig, dit het vingernaels nodig. Dit het al daardie kostuum nodig om enigsins iemand se aandag te trek."

"Dit het al daardie kostuum nodig."

Vandag se "kostuum" bestaan uit opspraakwekkende opskrifte oor die aanhouding van immigrante, dreigemente teen Venezuela, "shock and awe"-aanvalle op Iran en praatjies oor die anneksasie van Groenland. Die kostuum waarin dit alles geklee word, is 'n goedkoop vertoning van geloof.

Trump begin toenemend klink soos 'n dol koning wat onsamehangend redeneer. Maar soos soveel dol konings voor hom, sal ook sy drome van 'n nuwe ryk uiteindelik tot stof vergaan, terwyl voormalige bondgenote hul beleid begin bou op die eenvoudige besef dat die Verenigde State nie meer as 'n betroubare vennoot beskou kan word nie.

A placard on display during a ‘No Kings’ protest in Chicago, Illinois, on 18 October 2025. (Photo: Cristobal Herrera-Ulashkevich / EPA) 

Ons blik moet dus verder skuif as die dol koning en sy hofhouding. Te midde van hierdie wêreldwye chaos waarin mag en spierkrag so kras en wreed vertoon word, is dit aanloklik vir demokrate regoor die wêreld om terug te trek en vir gewone burgers om hul koppe in die sand te steek. Dit voel makliker as om die gevolge van sterkman-politiek in die oë te kyk. Tog moet ons nugter besef dat hierdie “nuwe wêreldorde” gevolge vir ons almal inhou.

Geen tyd vir wanhoop nie

Dit is dus nie nou die tyd om ons gesamentlike verbintenis tot demokrasie prys te gee nie. Inteendeel, soos Toni Morrison ons weer herinner in ’n aanhaling wat reeds wyd aangehaal word:

“Daar is geen tyd vir wanhoop nie, geen plek vir selfbejammering nie, geen behoefte aan stilte nie, geen ruimte vir vrees nie. Ons praat, ons skryf, ons doen taal. Só genees beskawings. Ek weet die wêreld is gekneus en bloeiend, en hoewel dit belangrik is om nie sy pyn te ignoreer nie, is dit ewe belangrik om te weier om voor sy boosheid te swig. Soos mislukking bevat chaos inligting wat tot kennis – selfs wysheid – kan lei. Soos kuns.”

Ons moet onsself afvra of hierdie kleinlike, bekrompe wêreld een is waarin ons wil leef – ’n wêreld waar mense in hul mees basiese instinkte teen mekaar gedraai word, waar verdeeldheid en ongelykheid verdiep, waar vrye spraak betekenisloos word en waar leuens as waarheid aanvaar word.

Demokrasie word tans op die proef gestel, en dié van ons wat in demokrasieë leef – hoe gebrekkig hulle ook al mag wees – moet ons verbintenis herbevestig om aanspreeklike state te bou, die oppergesag van die reg te versterk en te verseker dat die vrugte van demokrasie billik gedeel word.

Suid-Afrika het nie die waansin van Trump of Trumpiaanse politiek vrygespring nie. Sommige onder ons steun Trump openlik, en organisasies soos AfriForum voel heel gemaklik daarmee om die narratief van ’n sogenaamde “wit volksmoord” in Suid-Afrika te versprei.

Post-apartheid Suid-Afrika het nog altyd ’n komplekse – sommige sou sê teenstrydige – buitelandse beleid gehad wat nie altyd op beginsels gegrond was nie, en wat waarskynlik, soos verwag kan word, ook gekleur is deur die ANC se eie Struggle-geskiedenis.

Debakel op see

In ’n wêreld van Trumpiaanse afmetings bring die ANC se standpunte verdere komplikasies mee. Dit is binne hierdie konteks dat die debakel rondom die deelname van Iranse oorlogskepe aan die maritieme oefening Will for Peace 2026 in Suid-Afrikaanse waters nóg ’n laag van ongewenste onduidelikheid skep.

Soos Peter Fabricius skryf:

“Rusland, China, Suid-Afrika, die Verenigde Arabiese Emirate en Iran het aktief aan die oefening deelgeneem van 9 tot 16 Januarie, terwyl verskeie ander lande uit die BRICS+-groep as waarnemers opgetree het.

Op 9 Januarie het Ramaphosa Iran se onttrekking uit die oefening gelas nadat die Amerikaanse ambassade hom gewaarsku het hoe negatief Iran se deelname in Washington beskou sou word, veral op ’n tydstip toe Teheran betogings met harde hand onderdruk het en wetgewing om die Agoa-handelsooreenkoms te hernu deur die Kongres gegaan het. Die drie Iranse vaartuie – ’n korvet en twee ondersteuningskepe – het egter steeds tot aan die einde aan die oefening deelgeneem.”

Drie skepe van die Iranse Vloot in Valsbaai op 13 Januarie. (Foto: Brenton Geach)

Verlede week het die Minister van Verdediging, Angie Motshekga, aangekondig dat sy ’n ondersoekraad aanstel om die voorval te ondersoek. Die raad moet binne sewe dae verslag doen oor waarom president Cyril Ramaphosa se opdragte – wat Motshekga beskryf het as “duidelik aan alle betrokke partye gekommunikeer, deur hulle aanvaar en veronderstel was om dienooreenkomstig uitgevoer en nagekom te word” – klaarblyklik nie uitgevoer is nie.

Gegewe alles wat daagliks in ons land gebeur, kan ’n mens Suid-Afrikaners kwalik kwalik neem omdat hierdie voorval nie die mate van kommer ontlok het wat dit waarskynlik behoort te hê nie.

Die verhaal het boonop soveel rolspelers en ingewikkelde wendings dat baie burgers dit waarskynlik eenvoudig afgeskryf het. Maar as ’n wettige opdrag van die president, wat duidelik deur die minister oorgedra is, geïgnoreer is, kan ons met reg vra: Wie regeer eintlik hierdie land? Burgerlike gesag oor die weermag is immers een van die hoekstene van ons grondwetlike bestel.

Juis omdat daar uiteenlopende weergawes van die gebeure bestaan, is dit noodsaaklik dat ons presies vasstel wat gebeur het – onder meer deur aanspreeklikheid teenoor die Parlement – en dat gepaste optrede volg waar nodig. In ’n goed funksionerende demokrasie vereis die oppergesag van die reg dat oortredings gevolge moet hê. As burgers, saam met ’n kritiese media – Suid-Afrika is gelukkig om steeds joernaliste te hê wat bereid is om moeilike vrae te vra – behoort ons daarop aan te dring.

’n Eerlike afrekening

Die wêreldwye agteruitgang van demokrasie vereis dat ons eers ons eie huis in orde kry en ons aandag vestig op diegene wat hier aan bewind is, sodat hulle aanspreeklik gehou kan word.

Dit vra ook ’n eerlike afrekening met die manier waarop opeenvolgende demokratiese regerings in Suid-Afrika – onder ANC-leierskap – die armes en gemarginaliseerdes teleurgestel het; met die korrupsie wat doeltreffende regering ondermyn het; en met die rede waarom soveel mense hul vertroue in demokrasie as pad na ’n meer regverdige en gelyke samelewing verloor het.

Tog, hoe onvolmaak demokrasie ook al mag wees, is die alternatiewe veel erger. ’n Sterk demokrasie, met aanspreeklike en responsiewe instellings, bly die enigste volhoubare manier om die groot uitdagings van ons tyd die hoof te bied – van diep ongelykheid en hulpbrontekorte tot natuurrampe, vervalle infrastruktuur en aanhoudende korrupsie.

Daar is ook mense in ons eie land wat doelbewus die oppergesag van die reg wil afbreek en die demokratiese bestel self wil ondermyn. Ons mag nie ruimte laat vir aspirant-outokrate en populiste nie. Dit beteken dat ons ons grondwetlike regte waaksaam moet beskerm en verdedig, want sulke regte kan maklik stelselmatig uitgehol word.

’n Gevaarlike populis

Wanneer die onbeskofte Minister van Sport, Kuns en Kultuur, Gayton McKenzie – ’n man wat burgerlike organisasies openlik gedreig het en wat, terwyl hy distriksburgemeester van Beaufort-Wes was, belowe het om die Sentrale Karoo ’n “sone sonder onwettige immigrante” te maak, tot groot ontsteltenis van die Bangladesjse, Pakistanse en Ethiopiese gemeenskappe – Gabrielle Goliath se kunswerk Elegy uit die Suid-Afrikaanse paviljoen by die Venesië-biënnale onttrek, behoort dit nie met stilte begroet te word nie.

Volgens die skrywer is McKenzie ’n gevaarlike populis wat duidelik nie oor die nodige vermoë beskik om hierdie portefeulje te bestuur nie. Sy onlangse toespraak in die Verenigde Arabiese Emirate kan slegs as diep verleentheidswekkend beskryf word.

Gayton McKenzie. (Foto: Frennie Shivambu / Gallo Images)

Die redes wat vir die kansellasie aangevoer is, is om die minste te sê vaag en teenstrydig. Een daarvan was dat die Suid-Afrikaanse uitstalling glo deur “’n buitelandse moondheid gekaap” sou word. Maar wat beteken dit presies?

McKenzie het gesê:

“Toe dit onder my aandag gebring is dat ’n buitelandse land na bewering onderneem het om Suid-Afrika se uitstalling te finansier, is hierdie kwessie met Art Periodic opgeneem. Hulle het verduidelik dat, volgens hul begrip, dié buitelandse land eintlik onderneem het om die betrokke kunswerke ná afloop van die Biënnale aan te koop.

“Daardie buitelandse land beskik oor sy eie hulpbronne. Waarom huur hulle dan nie hul eie uitstalruimte en finansier hulle hul eie boodskap om hul standpunt oor Israel en Gaza uit te dra nie?”

McKenzie het reeds in Desember sy kommer oor die inskrywing uitgespreek en dit as “uiters verdelend” beskryf omdat dit verwys na “’n voortgesette internasionale konflik wat wêreldwyd sterk polariseer”.

Die betrokke “buitelandse moondheid” was klaarblyklik Katar, hoewel latere berigte daarop dui dat die verwysing eintlik na Qatar Museums was. Die gebeure laat die indruk dat McKenzie nie van Elegy gehou het nie – ’n kunswerk wat kommentaar op Gaza bevat – en dat hy min of geen begrip van die kunswêreld het.

Die minister se optrede laat ook ’n belangrike vraag ontstaan: As hy Elegy se kommentaar op Gaza as “verdelend” beskou, wat is die Ramaphosa-regering se eie standpunt, gegewe dat Suid-Afrika ’n saak van volksmoord teen Israel aanhangig gemaak het? Is president Cyril Ramaphosa gemaklik daarmee om McKenzie steeds in sy Kabinet te hou ná die omstrede besluit oor die Venesië-biënnale?

Die president bly, soos dikwels tevore, ’n stil toeskouer terwyl krisisse rondom hom ontvou.

Vryheid van spraak

Die groter saak strek egter veel verder as McKenzie se politieke instinkte of sy ideologiese standpunte. Dit gaan oor die aard van demokrasie self.

Lande wat idees sensor, sal nooit hul diepste probleme oplos nie. Suid-Afrika se Grondwet beskerm in artikel 16 van die Handves van Regte die reg op vryheid van uitdrukking. Dit sluit onder meer in:

• vryheid van die pers en ander media;

• die reg om inligting en idees te ontvang en oor te dra;

• vryheid van artistieke skepping; en

• akademiese vryheid en die vryheid van wetenskaplike navorsing.

Hoewel hierdie lys nie volledig is nie, is dit betekenisvol dat die opstellers van die Grondwet juis hierdie vorme van uitdrukking uitdruklik wou beskerm.

Dit is daarom gepas om moeilike vrae te vra oor watter soort openbare gesprek ons wil hê. Wil ons ’n hoflike samelewing hê waar mense hulself sensureer en hul ware oortuigings onderdruk? Of verkies ons ’n robuuste demokrasie waar uiteenlopende menings – in al hul vorme – gerespekteer word en met argumente beantwoord word eerder as met onverdraagsaamheid of geweld?

Ons behoort selfs ontwrigtende en uitdagende stemme in die samelewing te waardeer wanneer hulle help om demokrasie lewendig te hou. Die proses kan soms slordig, ongemaklik of selfs aanstootlik wees, maar dit bly belangrik dat ons uiteenlopende vorme van uitdrukking probeer verstaan en oorweeg wat hulle vir aktiewe burgerskap en vir ons demokrasie beteken.

Politici met ’n bekrompe wêreldbeskouing, soos McKenzie, wat op oppervlakkige en swak ingeligte clichés staatmaak, sal dit waarskynlik nie begryp nie. Daarom is hy nie geskik vir hierdie amp nie. Indien Ramaphosa werklik omgee vir vryheid van uitdrukking en bereid is om vir kernbeginsels standpunt in te neem, sou hy McKenzie onmiddellik uit sy pos onthef.

Die wêreld bevind hom in ’n gevaarlike en onsekere tyd. Ons kan nie al sy probleme oplos nie, maar ons kan sorg vir ons eie stukkie demokrasie en dit met oortuiging verdedig in ’n wêreld wat toenemend diegene beloon wat alles na hul eie onverdraagsame en oningeligte beeld wil hervorm – klein van gees, kleingeestig en hard van hart.

Deur Judith February soos verskyn het oorspronklik in Engels in Daily Maverick 27 Maart 2027

In 1996 het die voormalige Amerikaanse president Bill Clinton glo ná ’n vergadering met die destydse Israelse eerste minister, Benjamin Netanyahu, woedend uitgestap en gevra:

"Wie de hel is nou eintlik die supermoondheid hier?"

’n Mens sou amper dieselfde vraag vandag kon vra.

Nou dat die Verenigde State en Israel in oorlog met Iran gewikkel is, staan nie net die stabiliteit van die Midde-Ooste op die spel nie, maar ook dié van die internasionale orde.

President Donald Trump ontken dat hy bloot Netanyahu se leiding in hierdie oorlog gevolg het.

Waar die waarheid ook al lê, die wêreld word tans gekonfronteer met twee leiers wat elk op hul eie manier groot onsekerheid skep.

Aan die een kant is daar Benjamin Netanyahu, wie se regering tans saam met ander partye voor die Internasionale Geregshof (ICJ) staan, waar Suid-Afrika en ander lande vra dat Israel se militêre optrede in Gaza as volksmoord verklaar moet word.

Aan die ander kant is daar Donald Trump – ’n man wie se narsisme en impulsiewe optrede hom, volgens die skrywer, tot ’n gevaar vir sowel die wêreld as sy eie burgers maak.

Voeg hierby die ingewikkelde en geslote magsstrukture van Iran se geestelike leierskap, en dit is duidelik dat hierdie krisis geen eenvoudige oplossing het nie.

Terwyl die wêreld se aandag op die oorlog gevestig is, trek ander moondhede stilweg voordeel daaruit.

Vladimir Putin in Rusland en Xi Jinping in China sien hoe ’n wêreld waarin "mag is reg" al hoe meer posvat.

Trump, meen die skrywer, besef eenvoudig nie hoe hierdie magsverskuiwing die wêreldorde verander nie.

Die mense rondom hom stel ook min belang in kritiese denke of onafhanklike oordeel.

Lojaliteit aan die leier tel veel swaarder.

Wie, vra sy retories, kan die Amerikaanse minister van verdediging, Pete Hegseth, nog werklik ernstig opneem?

Vir Trump en sy ondersteuners het oorlog byna ’n politieke instrument geword, en die presidentskap die middel waardeur dit gevoer word.

Teen die tyd dat hierdie artikel geskryf is, het die prys van Brent-ruolie reeds bo $100 per vat gestyg nadat Iran aangekondig het dat die Straat van Hormuz slegs vir "nie-vyandige" skepe oopgestel sou word.

Die situasie verander feitlik van uur tot uur.

Die enigste sekerheid is dat geen land volkome beskerm is teen die gevolge van hierdie oorlog nie.

Die konflik vereis nugtere denke.

Maar dit vra ook dat ons twee waarhede tegelykertyd kan raaksien.

Aan die een kant het die Verenigde State en Israel, volgens die skrywer, ’n oorlog begin wat buite die normale internasionale regsprosesse plaasgevind het.

Die Verenigde Nasies is omseil, en die Amerikaanse Kongres het sy grondwetlike bevoegdheid om oorlog te verklaar feitlik prysgegee – nóg ’n teken van die diep institusionele krisis waarin die VSA hom bevind.

Aan die ander kant beteken dit geensins dat Iran ’n onskuldige rolspeler is nie.

Iran het oor jare heen self onderdrukking toegepas, teenstanders vervolg en geweld in die streek aangevuur.

Daar bestaan eweneens ernstige kommer oor sy kernprogram.

Om hierdie werklikhede tegelyk raak te sien, is noodsaaklik indien ons die konflik eerlik wil verstaan.

Een van die verklaarde doelwitte van die oorlog is "regimeverandering" in Iran, hoewel dit tans onwaarskynlik lyk.

Maar selfs al sou so ’n verandering plaasvind, sal dit waarskynlik nie die begin van ’n demokratiese heropbou wees nie.

Na die verwoesting van oorlog sal daar waarskynlik ook nie meer die soort Amerikaanse "sagte mag" wees wat vroeër deur organisasies soos USAID gebruik is om demokratiese instellings te help vestig nie – in soverre dit ooit die Verenigde State se rol behoort te wees.

Vir Donald Trump is die bevordering van demokrasie egter lank reeds nie ’n prioriteit nie.

Inteendeel.

Soos Judith opmerk, is twee Amerikaanse burgers onlangs in Minneapolis deur beamptes van Immigration and Customs Enforcement (ICE) doodgeskiet.

Dit is ook die moeite werd om te onthou dat Trump tydens sy eerste presidentskap die Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) – beter bekend as die Iran-kernooreenkoms wat ná jare se onderhandelinge deur die Obama-administrasie bereik is – eensydig beëindig het.

Volgens die skrywer het daardie besluit die weg help baan vir die huidige konflik.

En ongeag hoe hierdie oorlog eindig, glo sy dat Trump dit uiteindelik as ’n persoonlike oorwinning sal probeer voorhou.
Brandstofwaaksaamheid

Suid-Afrika sal ook nie die gevolge van hierdie oorlog vryspring nie.

Hoewel die paniekboodskappe wat tans op WhatsApp oor moontlike brandstoftekorte versprei word, nie op feite gegrond is nie, beteken dit nie dat Suid-Afrikaners die ekonomiese impak gaan vryspring nie.

Hoër oliepryse sal waarskynlik tot duurder brandstof en uiteindelik ook tot stygende inflasie lei.

In ’n wêreld waar ekonomieë nou verweef is, versprei krisisse vinnig oor landsgrense.

Die Departement van Minerale en Petroleumhulpbronne (DMPR) het onlangs probeer om die publiek gerus te stel en gesê:

"Hoewel langdurige geopolitieke spanning druk op internasionale oliepryse kan plaas, wil die departement die publiek verseker dat daar tans geen onmiddellike risiko van brandstoftekorte in Suid-Afrika bestaan nie."

Tog is daar reeds lank kommer oor Suid-Afrika se strategiese brandstofreserwes.

In Mei verlede jaar het die Portefeuljekomitee oor Minerale en Petroleumhulpbronne ’n oorsigbesoek aan die Strategiese Brandstoffonds (Strategic Fuel Fund – SFF) in Saldanhabaai gebring.

Die destydse voorsitter van die komitee, Mikateko Mahlaule, het daarna gesê:

"Ons is nie tevrede met die hoeveelheid strategiese brandstofreserwes wat die SFF tans aanhou nie. As komitee glo ons dit maak min sin om brandstof te raffineer indien ons nie voldoende bergingskapasiteit het nie, of indien die beskikbare kapasiteit nie optimaal benut word nie."

Volgens Defence Web is Suid-Afrika besonder afhanklik van ingevoerde brandstof.

Ongeveer 90% van die land se ru-olie en petroleumprodukte word ingevoer.

Gelukkig kom byna die helfte van Suid-Afrika se ru-olie tans uit Nigerië, wat ongeveer 47% van alle invoere voorsien.

Saoedi-Arabië is die tweede grootste verskaffer en lewer sowat 17%.

Die grootste deel van Suid-Afrika se geraffineerde petroleumprodukte kom egter uit lande in die Persiese Golf, juis die streek wat tans deur die konflik ontwrig word.

Volgens Defence Web sal Suid-Afrika waarskynlik probeer om diesel- en petroleuminvoere uit Indië te verhoog en terselfdertyd plaaslike sintetiese-brandstofproduksie uit te brei.

Selfs dan sal die land waarskynlik met ’n langdurige en skerp styging in brandstofpryse gekonfronteer word.

Dit kan ernstige gevolge hê vir verskeie sektore van die ekonomie, waaronder die mynbou-, lugvaart- en logistieke bedryf.

Die huidige spanning beklemtoon volgens die verslag ook die bestuursmislukkings wat daartoe gelei het dat Suid-Afrika se eie raffinaderykapasiteit oor jare heen afgeneem het.

Hoewel kenners daarop wys dat Suid-Afrika nie tans voor ’n onmiddellike "rampscenario" staan nie, beteken dit geensins dat ons selfvoldaan kan raak nie.

Waaksaamheid bly noodsaaklik.

Die omstredenheid rondom die Strategiese Brandstoffonds

Soos met soveel ander sake in Suid-Afrika, was die land se strategiese olievoorraad oor die jare die onderwerp van ernstige omstredenheid en bewerings van korrupsie.

Die huidige konflik in die Midde-Ooste behoort ons te herinner aan gebeure van bykans ’n dekade gelede.

In Mei 2016 is onthul dat die Strategiese Brandstoffonds (SFF) gedurende die ampstermyn van die destydse minister van energie, Tina Joemat-Pettersson, en die waarnemende finansiële hoof van die SFF, Sibusiso Gamede, ongeveer 10,3 miljoen vate van Suid-Afrika se strategiese olievoorraad verkoop het.

Hierdie transaksie het plaasgevind sonder die goedkeuring van die destydse minister van finansies, Pravin Gordhan.

Die volgende jaar het Suid-Afrika se nuwe minister van energie, Mmamoloko Kubayi, openlik verskil van Joemat-Pettersson se weergawe van die gebeure.

Joemat-Pettersson het vroeër aan die Parlement gesê dat daar géén verkoop plaasgevind het nie en dat dit bloot ’n strategiese rotasie van ongeskikte olievoorraad was.

Kubayi het egter aan die Parlement bevestig dat die olie wél verkoop is – en dat dit sonder die goedkeuring van die direksie van die Sentrale Energiefonds (CEF) plaasgevind het.

Sy het destyds versoek dat daar teen die verantwoordelike amptenare opgetree word, hoewel sommige teen daardie stadium reeds nie meer by die CEF werksaam was nie.
Daar was destyds verskeie belangrike vrae waarop niemand bevredigende antwoorde kon gee nie.

Waarom is 10 miljoen vate ru-olie in Desember 2015 teen ongeveer $29 per vat verkoop, terwyl die oliemark op daardie stadium in ’n sogenaamde contango-fase was – met ander woorde, ’n mark waarin toekomstige oliepryse hoër as die huidige prys verwag is?

Eenvoudig gestel: dit was waarskynlik een van die swakste moontlike tye om Suid-Afrika se strategiese olievoorraad te verkoop.

Die hele transaksie het, volgens Judith February, herinner aan die omstredenheid rondom die 1999-Wapenooreenkoms.

Die Wet op Openbare Finansiële Bestuur (Public Finance Management Act) bepaal immers dat wanneer ’n openbare instelling ’n beduidende bate wil verkoop of aankoop, die betrokke tesourie betyds en skriftelik daarvan in kennis gestel moet word.

Dit het in hierdie geval nie gebeur nie.

Die onthullings bly vandag nog skokkend.

Nie net omdat daar geen goedkeuring van die minister van finansies of die direksie van die Sentrale Energiefonds (CEF) was nie, maar veral omdat die destydse minister uitdruklik aan die Parlement gesê het dat géén verkoop plaasgevind het nie.

Dit laat ’n eenvoudige maar belangrike vraag ontstaan:

Hoe kon sy nie van die transaksie geweet het nie, terwyl sy destyds self gesê het dat so ’n besluit nooit sonder haar medewete geneem sou word nie?

In November 2016 het die direksie en bestuur van die CEF voor die Parlement verskyn, maar die verkoop van die olievoorraad grotendeels afgemaak as ’n saak van geringe belang.

Vier jaar later, in 2020, het die CEF egter self hofverrigtinge ingestel om die verkoop tersyde te laat stel en as onwettig te laat verklaar.

Die olie was aan agt internasionale maatskappye verkoop:

• Vitol SA

• Venus Rays Trade

• Taleveras Oil SA

• Glencore Energy UK

• Contango Trading

• Natixis SA

• Vesquin Trading

Die Valke is ook opdrag gegee om die aangeleentheid te ondersoek.

Vir Judith February is hierdie episode veel meer as bloot ’n geskiedenisles.

Dit illustreer hoe die gebrek aan aanspreeklikheid soos ’n rooi draad deur talle besluitnemingsprosesse en toesigstrukture in Suid-Afrika loop.

Die onwettige verkoop van die land se strategiese olievoorraad bly daarom ’n kragtige herinnering aan wat kan gebeur wanneer mag sonder voldoende toesig uitgeoefen word.

Die gevolge van ’n gebrek aan aanspreeklikheid

Ons leef in ernstige tye.

Daarom vereis die huidige wêreldsituasie dat lande voorbereid moet wees op internasionale krisisse – ook op die ekonomiese en veiligheidsrisiko's wat met oorlog gepaard gaan.

Sulke voorbereiding begin egter by verantwoordbaarheid.

Wanneer mense in magsposisies nie aanspreeklik gehou word vir hul besluite nie, raak die hele samelewing uiteindelik kwesbaar.

Volgens Judith February sien ons die gevolge daarvan op talle terreine.

Hierdie afgelope week het Suid-Afrika weer op pynlike wyse daaraan herinner geword.

Chinette Gallichan is Maandag koelbloedig buite die KVBA (CCMA) in Johannesburg vermoor.

Gallichan het die mynmaatskappy Sibanye-Stillwater verteenwoordig.

Haar dood volg op die moorde op verskeie ander regsbeamptes en regspraktisyns, onder andere die insolvensiepraktisyns Thomas en Cloete Murray, die Oos-Kaapse aanklaer Tracy Brown, die prokureur Bouwer van Niekerk en die SA Inkomstediens-advokaat Coreth Naudé.

Ongelukkig is hierdie lys nie volledig nie.

Blote uitdrukkings van skok of verontwaardiging is nie meer voldoende nie.

Wat nodig is, is dat wetstoepassingsowerhede hierdie moorde as prioriteitsmisdade ondersoek.

Volgens Judith vorm sulke aanvalle nie bloot misdade teen individue nie.

Dit is aanvalle op die oppergesag van die reg en op Suid-Afrika se grondwetlike demokrasie.
’n Samelewing wat op die oppergesag van die reg berus, vereis dat regspraktisyns hul kliënte sonder vrees moet kan verteenwoordig.

Hulle behoort nie te hoef wonder of die eenvoudige uitvoering van hul professionele pligte hul lewens in gevaar kan stel nie.

Indien prokureurs en advokate nie meer veilig hul werk kan doen nie, word die hele regstelsel – en uiteindelik ook ons grondwetlike bestel – bedreig.

Ons kan eenvoudig nie toelaat dat geweld genormaliseer word of as 'n middel gebruik word om regspraktisyns te intimideer en die regsproses te manipuleer nie.

Toe Suid-Afrika sy demokrasie verbeel het, was dit nie die soort samelewing wat mense in gedagte gehad het nie.

Ons Grondwet plaas deursigtigheid, aanspreeklikheid en responsiwiteit sentraal tot die waardes waarna ons as land behoort te streef.

Dat ons oor die jare van hierdie waardes afgedwaal het, is moeilik om te ontken.

Die pad om te herstel wat verlore gegaan en afgebreek is, sal lank en moeilik wees.

Nicholas "Fink" Haysom – 'n groot Suid-Afrikaner

Die Suid-Afrikaanse regsgeleerde en diplomaat Nicholas "Fink" Haysom is verlede week in die ouderdom van 73 jaar oorlede.

Dit is moeilik om die omvang van sy lewe en nalatenskap in enkele woorde saam te vat.

Hy was in die eerste plek 'n aktivis.

Hy het 'n sleutelrol gespeel tydens die onderhandelinge wat Suid-Afrika se grondwetlike skikking van 1994 moontlik gemaak het.

Hy was ook Nelson Mandela se regsadviseur, 'n medestigter van die regsfirmа Cheadle Thompson & Haysom, en het later as Spesiale Verteenwoordiger van die Verenigde Nasies se Sekretaris-generaal in Suid-Soedan en ander konflikgebiede regoor die wêreld gedien.

Dit was, skryf Judith February, 'n lewe gekenmerk deur beginselvastheid en diensbaarheid.

'n Lewe waaruit Suid-Afrika – en inderdaad die wêreld – steeds kan leer, veral in 'n tyd van oorlog en wêreldwye onsekerheid.

Die joernalis Herman Lategan haal die senior Afrikadiplomaat, bemiddelaar en politieke ontleder Abdul Mohammed aan, wat Haysom tydens die vredesonderhandelinge oor Soedan leer ken het:

"Hy het nie die vertrek oorheers nie; hy het dit gestabiliseer. Hy het nie oplossings probeer afdwing nie; hy het dit geduldig help laat groei. Sy mees kenmerkende eienskap was die dissipline om te luister – nie as 'n formaliteit nie, maar as 'n morele daad."

In 'n wêreld waar magsvertoon, geraas en intimidasie al hoe meer die norm word, klink sulke woorde amper teen-kultureel.

Nog 'n voormalige kollega by die Verenigde Nasies het ná Haysom se afsterwe 'n uitspraak van hom aangehaal wat sy lewenshouding goed saamvat:

"Ons staan elke oggend op met die voorneme om geen steen onaangeroer te laat in die soeke na vrede nie."

Volgens Judith February is dit uiteindelik ook die uitdaging wat aan ons almal gestel word.

Ons het geen ander keuse as om dieselfde pad te volg nie:

Om geen steen onaangeroer te laat in ons strewe na 'n beter Suid-Afrika en 'n beter wêreld nie.

Nicholas "Fink" Haysom was 'n groot Suid-Afrikaner.

Mag hy in vrede rus.

Deur Judith February soos oorspronklik in Engels verskyn in Daily Maverick 29 Junie 2026

Ubuntu – Ek is omdat jy is.

Daar word oral van brand gepraat.

Xenofobie spook weer deur Suid-Afrika – en dit is helaas nie die eerste keer nie.

Die beweging March and March voer tans veldtogte regoor die land en het ’n sperdatum van 30 Junie gestel waarteen alle onwettige immigrante Suid-Afrika glo moet verlaat. Hierdie relatief onbekende organisasie het die land in onsekerheid gedompel. Besighede het reeds aangekondig dat hulle op die dag van die sogenaamde sperdatum hul deure gaan sluit – ’n skerp aanklag teen ’n staat waarin baie burgers nie meer vertroue het om hulle teen geweld te beskerm nie.

March and March het verder aangekondig dat hulle vermeende ongedokumenteerde immigrante deur sogenaamde burgerlike arrestasies wil aanhou. Die organisasie – indien ’n mens dit so kan noem – word gelei deur sy stigter, Jacinta Ngobese-Zuma, wie se naam alleen op die organisasie se webwerf verskyn.

Volgens die webwerf het March and March ontstaan as:

"’n Burgerbeweging wat uit plaaslike gemeenskappe gegroei het in reaksie op toenemende kommer oor ongedokumenteerde immigrasie. Wat begin het as gesprekke tussen gemeenskappe wat geraak word deur onwettige immigrasie, mededinging om werk en druk op openbare dienste, het uiteindelik ontwikkel tot ’n georganiseerde burgerlike veldtog."

Die beweging se verklaarde kernbeginsels is die oppergesag van die reg, gemeenskapsverantwoordbaarheid, deursigtigheid en burgers-eerste-voorspraak.

Ironies genoeg maak dit die taal van grondwetlikheid en demokrasie hul eie, terwyl hulle terselfdertyd vrees binne gemeenskappe aanwakker en – soms subtiel, soms openlik – wantroue teenoor "die ander" aanhits.

Verskeie van hul optogte het reeds in geweld ontaard.

In KwaZulu-Natal – wat, miskien nie onverwags nie, weer die middelpunt van xenofobiese spanning geword het – het duisende migrante na repatriasiesentrums gevlug nadat geweld in informele nedersettings uitgebreek het.

Dit is juis hierdie moontlikheid van onbeheerde geweld wat Suid-Afrikaners vandag vrees.

Die herinnering aan die Julie 2021-opstand, soos president Cyril Ramaphosa dit destyds beskryf het, leef steeds vars voort.

Verskeie berigte het hierdie week daarop gewys dat die huidige protesoptredes moontlik oor veel meer gaan as bloot onwettige immigrasie. Volgens sommige ontledings is daar ’n dieper politieke agenda – ’n poging om die staat verder te verswak.

Daar is selfs berigte wat beweer dat March and March bande het met Jacob Zuma of persone na aan hom.

Die politieke projek rondom Zuma probeer immers telkens weer nuwe lewe kry – amper soos ’n seekat waarvan die tentakels telkens op nuwe plekke verskyn.

Die regering het intussen swak en onseker gereageer op hierdie kunsmatige sperdatum wat deur ’n organisasie gestel is waarvan die leier reeds verskeie onbevestigde bewerings oor onwettige immigrasie gemaak het.

President Ramaphosa het die nasie toegespreek en gewaarsku teen mense wat die reg in eie hande neem.

Hy het ook in sy jongste "Brief aan die Nasie" tereg geskryf:

"Suid-Afrika is ’n grondwetlike republiek wat deur die oppergesag van die reg regeer word. Die uitoefening van regte in ’n demokrasie kan nie bepaal word deur intimidasie, dreigemente of ultimatums nie. Dit moet bepaal word deur demokratiese instellings, bewyse en die oppergesag van die reg."

Swak en onoortuigend

En tog sal ondernemings hul deure sluit.

Miljoene rand se ekonomiese aktiwiteit sal verlore gaan.

Die president se woorde is dus belangrik – maar, nes sy presidentskap, laat hulle uiteindelik ’n indruk van swakheid en gebrek aan oortuiging.

Nog erger is dat sommige ministers die situasie verder vererger deur toe te laat dat March and March die openbare debat oor immigrasie domineer en byna self besluit hoe die wet toegepas behoort te word.

Die Minister van Justisie, Mmamoloko Kubayi, het – ietwat bedees – verduidelik dat burgerlike arrestasies slegs onder streng wetlike omstandighede toelaatbaar is, onder meer wanneer ’n misdaad in iemand se teenwoordigheid gepleeg word, daar redelike vermoede van ’n ernstige misdryf bestaan, ’n verdagte uit wettige aanhouding ontsnap het, of wanneer ’n polisielid die arrestasie versoek.

Sy het beklemtoon dat enige persoon wat iemand arresteer, daardie persoon so gou moontlik aan die polisie of die naaste polisiestasie moet oorhandig.
Die Minister van Binnelandse Sake, Leon Schreiber, was intussen by ’n tydelike repatriasiepunt in Durban waar duisende mense byeengekom het uit vrees vir hul veiligheid.

Hoewel hy beklemtoon het dat elke persoon die reg het om menswaardig behandel te word, het Schreiber ook gesê:

"Ons het reeds een persoon in hegtenis geneem wat gesoek word vir die verkragting van ’n minderjarige. Ons kan nie toelaat dat mense bloot ’n vrypas kry en geregtigheid ontduik nie."

Sulke uitsprake bied ongelukkig verdere ammunisie aan diegene wat reeds xenofobiese sentiment aanhits.

Dat onwettige immigrasie onwettig is, spreek vanself.

Maar jare van staatswanbestuur en administratiewe onbevoegdheid het daartoe gelei dat duisende mense onwettig in Suid-Afrika woon, terwyl baie van hulle nie eens toegang het tot behoorlike prosesse om hul status te regulariseer nie.

’n Ingewikkelde uitdaging

Die hantering van hierdie werklikheid verg genuanseerde en praktiese oplossings.

Dit is eenvoudig nie haalbaar om miljoene mense te deporteer nie – veral nie wanneer baie van hulle in Suid-Afrika se diens- en landbousektore werk en die oorgrote meerderheid geensins misdadigers is nie.

Hierdie situasie vereis kreatiewe beleid, beter administratiewe vermoë en ’n staat wat sy werk behoorlik doen.

Wat ons egter sien, is iets heel anders.

Skare mense dryf gesinne uit hul huise.

Vroue en kinders slaap onder onmenswaardige omstandighede uit vrees vir hul lewens.

Soos Ferial Haffajee elders gevra het:

"Is hierdie kinders dan kinders van ’n mindere God?"

Hoewel Suid-Afrika weer ’n gevaarlike kookpunt bereik het, is xenofobie allesbehalwe ’n nuwe verskynsel.

Dit leef ook binne president Ramaphosa se eie kabinet en party.

Toe Gayton McKenzie nog burgemeester van die Sentrale Karoo-distrik was, het hy belowe om die streek ’n "onwettige-immigrant-vrye sone" te maak – ’n uitspraak wat groot onrus onder Bangladesjse, Pakistanse en Ethiopiese gemeenskappe veroorsaak het.

Verskeie senior ANC-politici het oor die jare xenofobiese sentiment gebruik om aandag af te lei van hul eie bestuursmislukkings.

In 2022 het Phophi Ramathuba, destyds LUR vir Gesondheid in Limpopo, by die bed van ’n Zimbabweaanse pasiënt wat ná ’n motorongeluk in ’n hospitaal in Bela-Bela behandel is, gesê:

"Jy maak my gesondheidstelsel dood."

Die toneel was skokkend.

Selfs terwyl die kameras gerol het, het Ramathuba min deernis getoon.

Toe openbare verontwaardiging volg, het sy geweier om verskoning te vra.

Ten spyte hiervan is sy later tot premier van Limpopo bevorder.

Die boodskap was moeilik om te mis:

Xenofobie dra soms politieke dividende.

Dieselfde patroon was sigbaar tydens die Stilfontein-mynkrisis in 2024.

Toe onwettige mynwerkers ondergronds vasgekeer was en hulp dringend benodig het, het die Minister in die Presidensie, Khumbudzo Ntshavheni, internasionale opslae gemaak toe sy verklaar het:

"Wil julle hê ons moet polisielede of soldate se lewens waag omdat misdadigers die land wil vernietig?"

Sy het verder gesê:

"Ons gaan hulle uitrook."

Dit was woorde wat by baie mense die indruk gelaat het dat selfs die mees basiese menswaardigheid ondergeskik geword het aan politieke retoriek.

Nog ’n voorbeeld is Operation Dudula, wat sedertdien as politieke party geregistreer is en reeds sy oog op die komende plaaslike verkiesings het.

Die beweging het bekendheid verwerf deur sy militante taalgebruik en sy eenvoudige antwoorde op uiters ingewikkelde probleme soos werkloosheid, ongelykheid en misdaad.

Soos dikwels met populistiese bewegings gebeur, het die bande tussen sekere politici en hierdie retoriek al hoe nouer geword.

In 2025 het Operation Dudula selfs begin om toegang tot hospitale te "beheer" deur migrante onwettig toegang te weier – dikwels deur intimidasie en fisieke geweld.

Later het die beweging aangekondig dat skole hul volgende teiken sou wees, alles onder die slagspreuk:

"Suid-Afrikaners eerste."
Ons het oor die jare gesien hoe xenofobiese geweld telkens weer in Johannesburg en elders opvlam.

Vragmotorbestuurders betoog gereeld teen die aanstelling van buitelandse bestuurders.

En min Suid-Afrikaners sal die gebeure van 2008 vergeet, toe die beeld van die sogenaamde "Burning Man" op die voorblaaie van koerante regoor Suid-Afrika en die wêreld verskyn het.

Xenofobiese geweld laat telkens ’n spoor van brandstigting, vernieling en wetteloosheid agter.

Soos met soveel ander uitdagings in Suid-Afrika, is die oorsake daarvan ingewikkeld.

Ons middestede en dorpe is reeds lank plekke waar frustrasie, armoede en ontevredenheid net onder die oppervlak broei.

En tog het ons, op tipies Suid-Afrikaanse wyse, dikwels verkies om weg te kyk van die verval en menslike ellende wat stadig maar seker verdiep.

Soms word hierdie geweld direk deur xenofobie aangevuur.

Ander kere is dit die gevolg van ’n gevaarlike mengsel van woede, wanhoop, uitsluiting en onverdraagsaamheid wat al hoe sterker onder die oppervlak borrel.

Aangevuur deur armoede, werkloosheid en ’n voortdurende stryd om beperkte hulpbronne, word dit maklik om "die ander" vir ons probleme te blameer.

Populisme se gevaarlike aantrekkingskrag

In die kern van hierdie opruiende retoriek lê populistiese uitbuiting.

Dit is natuurlik nie ’n verskynsel wat uniek aan Suid-Afrika is nie.

Ons het dit gesien tydens Donald Trump se presidentskap en sy herverkiesingsveldtog.

Ons het dit ook gesien in die debat rondom Brexit.

Wanneer ons kyk na bewegings soos Operation Dudula, of luister na Gayton McKenzie se populistiese uitsprake, wanneer migrante gejag, aangerand en gestigmatiseer word, en wanneer die eenvoudige verduideliking telkens lui dat "hulle vat ons werk", behoort ons die patroon raak te sien.

Dieselfde geld wanneer die regering stadig of huiwerig is om geweld teen migrante ondubbelsinnig te veroordeel.

Hierdie politiek van skuldverskuiwing bied eenvoudige antwoorde op uiters ingewikkelde probleme.

Dit is baie makliker om iemand anders te blameer as om die moeilike werk te doen wat nodig is om ’n ekonomie te laat groei, werk te skep en ongelykheid daadwerklik aan te pak.

Haat en blaam is immers altyd makliker as bou en werk.

Dat opeenvolgende ANC-regerings – en nou ook die Regering van Nasionale Eenheid – herhaaldelik misluk het om ’n samelewing te bou waarin die mees weerloses met waardigheid behandel word, dra ongetwyfeld by tot hierdie klimaat.

Wanneer die oppergesag van die reg verswak en misdaad alledaags raak, vind xenofobie vrugbare grond.

In Suid-Afrika het optrede te dikwels geen gevolge nie.

Die mense wat tydens die Julie 2021-opstand geplunder en gebrand het, loop grotendeels steeds vry rond.

Dieselfde geld vir diegene wat die brand van die Parlement aangehits het.

Hierdie kultuur van straffeloosheid het ’n bitter nalatenskap geskep.

Dit voed wanhoop.

Dit voed woede.

En dit voed die lelikste instinkte in ons samelewing.

Miskien behoort hierdie jongste spanning ons opnuut te laat besef hoe gevaarlik die kruitvat van ongelykheid in Suid-Afrika geword het.
Xenofobiese retoriek, die geweld wat daaruit voortspruit, ons geneigdheid om instellings af te breek eerder as te versterk, en ons onvermoë om rede bo slagspreuke en geweld te verkies, laat ons uiteindelik met een eenvoudige maar diep ontstellende vraag:

Nadat ons geweld aangewakker het en migrante uit ons hospitale en skole geweer het – wat bly dan oor?

Wie bou weer op nadat ons afgebreek het?

Onder sulke ontvlambare omstandighede is dit moeilik om eenvoudige antwoorde te vind.

Soms kan ’n mens slegs treur oor die toekoms van ons land.

Tog verstaan ons die woorde van die historikus en aktivis Rebecca Solnit, wat geskryf het:

"You can feel terrible and remain committed, be heartbroken and know the future is being made in the present."

("Jy kan verslae voel en steeds toegewyd bly; jy kan hartseer wees en tog weet dat die toekoms juis in die hede gevorm word.")

Ons bly verlang na ’n Suid-Afrika wat vry is van opruiende retoriek.

’n Land wat die gees van Ubuntu uitleef teenoor almal wat wettig hier wil woon en werk.

’n Land waar die staat self die wet toepas en waar behoorlike regsprosesse – eerder as intimidasie of gepeupelgeregtigheid – enige onwettigheid aanspreek, of dit nou deur burgers of nie-burgers gepleeg word.

Wat ook al hierdie week gebeur, moet ons as samelewing die magte van haat, verdeeldheid en chaos wat onder die oppervlak van ons grondwetlike demokrasie broei, deeglik verstaan – én doelbewus daarteen optree.

Hierdie magte voed op die diep ongelykheid wat steeds ons samelewing kenmerk en die nate van ons demokrasie onder geweldige druk plaas.

Hoe ons daarop reageer, is nie bloot ’n beleidsvraag nie.

Dit is ’n opdrag aan die hele samelewing.

Dit bring ons terug by die belangrikste vraag van almal:

Wie is ons?

En, nog belangriker:

Kies ons steeds vir ’n grondwetlike demokrasie waarin die oppergesag van die reg geld?

Of verkies ons ’n samelewing waarin gepeupels besluit wie mag behoort en wie nie?

Die antwoord op daardie vraag sal uiteindelik veel meer oor Suid-Afrika sê as enige debat oor immigrasie ooit kan.

Hierdie storie het oorspronklik in Engels verskyn op 24 Mei 2025 in Daily Maverick

Suid-Afrika is nie ’n land wat netjies in een verhaal pas nie.

Verskillende vertellings ding voortdurend met mekaar mee. Die sogenaamde "reënboognasie", soos aartsbiskop Desmond Tutu dit genoem het, het met verloop van tyd verbleik, saam met baie van die drome wat ná 1994 gekoester is.

Terwyl ’n mens egter na die dokumentêr The Trials of Winnie Mandela kyk, word jy weer herinner aan die geweldige opoffering wat nodig was om Suid-Afrika se demokrasie te verwerf.

Vryheid is nooit verniet nie.

En, ten goede of ten kwade, is Winnie Mandela onafskeidbaar deel van Suid-Afrika se geskiedenis.

Feitlik elke Suid-Afrikaner dra reeds ’n vooraf gevormde oordeel oor Winnie Mandela.

Soos Nelson Mandela vroeër aan sy vriend en regsverteenwoordiger George Bizos gesê het:

"I married trouble."

En inderdaad.

Terwyl Madiba lewenslange tronkstraf uitgedien het, het Winnie haar eie pad begin stap – ’n pad wat haar na die hart van Suid-Afrika se bevrydingstryd gevoer het, en daarmee saam na die hart van ons land se ingewikkelde geskiedenis.

Vir baie jare was sy die gesig van Nelson Mandela.

En daarmee saam die gesig van die anti-apartheidstryd, veral in die oë van die internasionale gemeenskap.

Winnie Mandela het, selfs ná haar dood, ’n omstrede figuur in Suid-Afrika se politieke landskap gebly.

Daar was niks eenvoudig aan haar nie.

As ’n "Pondo-meisie", soos sy haarself beskryf het, het sy van kleins af saam met die seuns gespeel en geleer om terug te baklei.

Daardie veggees het haar nooit verlaat nie.

Inteendeel, dit is waarskynlik verder versterk deur die eensame aanhouding, voortdurende teistering en vernedering waaraan die apartheidsregime haar onderwerp het.

Haar minagting vir Nelson Mandela se bereidwilligheid om sy vervolgers te vergewe, staan ook sentraal in haar verhaal.

Teen die einde van haar lewe het sy dikwels na ’n eensame vrou gelyk – steeds woedend, steeds worstelend en nooit werklik in vrede nie.

Winnie Mandela was tegelyk ’n soort femme fatale, ’n koninklike Afrika-koningin, ’n intelligente en kragtige gespreksgenoot vir Madiba, maar ook ’n vrou met diep menslike gebreke wat soos ’n tragiese draad deur haar lewe geloop het.

Daar bestaan min twyfel dat sy buitengewoon dapper en invloedryk was.

Maar soos soveel gewone mense wie se lewens met ’n groter saak vereenselwig word, het sy uiteindelik ’n simbool geword – ’n figuur waarop ander hul eie ideale en verwagtinge geprojekteer het.

Die Amerikaanse politieke wetenskaplike Adolph Reed Jr. het eenmaal, toe hy oor Malcolm X geskryf het, iets gesê wat net so goed op Winnie Mandela van toepassing kan wees:

"Hy was, soos die res van ons, bloot ’n gewone mens – met onvolmaakte kennis, menslike swakhede en botsende verantwoordelikhede – wat probeer het om sin te maak van sy eie tyd en geskiedenis, al het hy nie altyd daarin geslaag om daarbo uit te styg nie."

In onderhoude vir die dokumentêr herhaal Winnie Mandela telkens dat daar tydens Suid-Afrika se oorgang na demokrasie té veel toegewings aan wit Suid-Afrikaners gemaak is, terwyl die ekonomiese stelsel wat wit bevoorregting geskep en onderhou het, nooit werklik aangespreek is nie.

Vir haar was dit ’n oproep tot ’n nuwe stryd – een wat ’n werklik nuwe Suid-Afrika moes skep.

Die krag van geweld

Soos die akademikus Shireen Hassim opmerk, het Winnie Mandela ’n diepgaande geloof gehad in die "reinigende" krag van geweld.

Sedert 1994 woed die debat steeds voort oor die aard van Suid-Afrika se demokratiese skikking, die kompromieë wat destyds aangegaan is en die vraag waarom swart Suid-Afrikaners wel politieke stemreg verkry het, maar steeds grotendeels van ekonomiese mag uitgesluit bly.

Hierdie gesprek sal waarskynlik nog lank voortduur.

Want die verwoestende nalatenskap van apartheid leef steeds voort in die materiële omstandighede van miljoene swart Suid-Afrikaners – vererger deur die mislukkings van die post-apartheidstaat en die verwoestende gevolge van Staatskaping.
Hoewel Winnie Mandela se bydrae tot die bevrydingstryd onbetwisbaar is, dwing haar lewe ons ook om ongemaklike vrae oor geweld, geregtigheid en verantwoordbaarheid te konfronteer.

Die dokumentêr skram nie weg van hierdie moeilike vrae nie.

Die Mandela United Football Club, die ontvoering en moord op Stompie Seipei, en die getuienis wat later voor die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) gelewer is, vorm 'n onontkombare deel van Winnie Mandela se nalatenskap.

Die WVK het bevind dat sy polities en moreel aanspreeklik was vir ernstige menseregteskendings wat deur lede van die Mandela United Football Club gepleeg is.

Tog was haar verskyning voor die kommissie self ook betekenisvol.

Aartsbiskop Desmond Tutu se emosionele pleidooi dat sy bloot moes erken dat "dinge verkeerd geloop het", bly een van die mees aangrypende oomblikke van die WVK.

Dit was 'n oomblik waarin 'n land na waarheid gesoek het – nie om te verneder nie, maar om die moontlikheid van genesing oop te hou.

Winnie Mandela het egter nooit heeltemal aan daardie verwagting voldoen nie.

Vir baie van haar ondersteuners was sy eerder die slagoffer van 'n politieke en patriargale stelsel wat haar vir dinge veroordeel het waarvoor mans dikwels vergewe of selfs bewonder is.

Vir ander was sy iemand wat nooit ten volle verantwoordelikheid aanvaar het vir die geweld wat in haar naam gepleeg is nie.

Miskien lê die waarheid, soos so dikwels in Suid-Afrika, êrens tussen hierdie uiterstes.

Die dokumentêr herinner ons daaraan dat bevrydingstryders nie ophou om mense te wees nie.

Hulle dra steeds trauma.

Hulle neem soms rampspoedige besluite.

En hulle leef met die gevolge daarvan.

Dit is juis hierdie menslikheid wat Winnie Mandela tegelykertyd inspirerend én ontstellend maak.

Demokrasie vra uiteindelik iets anders van ons as revolusie.

Waar revolusie dikwels geweld regverdig in die strewe na bevryding, vereis 'n grondwetlike demokrasie dat mag deur die oppergesag van die reg begrens word.

Hierdie spanning het nie met 1994 verdwyn nie.

Dit leef steeds voort in ons politiek.

Dit leef voort in ons openbare debat.

En dit leef voort in die vrae wat Suid-Afrikaners steeds vra oor geregtigheid, ekonomiese uitsluiting en die tempo van transformasie.

Die lewe van Winnie Mandela word daarom meer as bloot 'n biografie.

Dit word 'n spieël waarin Suid-Afrika homself moet bekyk.

Nie net om oor haar te oordeel nie.

Maar om eerlik te vra wat ons uit ons eie geskiedenis geleer het.

En, miskien belangriker, wat ons steeds weier om raak te sien.
Maar die dokumentêr gaan oor veel meer as net Winnie Mandela.

Dit gaan oor Suid-Afrika.

Dit gaan oor ons onvermoë om ten volle met ons verlede af te reken.

Die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) was 'n buitengewone historiese prestasie. Dit het aan slagoffers die geleentheid gebied om hul verhale te vertel en aan baie Suid-Afrikaners vir die eerste keer die omvang van apartheid se brutaliteit openbaar gemaak.

Maar die WVK was nooit bedoel om die eindpunt van geregtigheid te wees nie.

Dit was die begin van 'n langer proses van waarheid, aanspreeklikheid en uiteindelike versoening.

Daardie proses is nooit volledig afgehandel nie.

Soos die skrywer Antjie Krog oor die WVK geskryf het, gaan versoening nie oor vergeet nie.

Dit gaan oor onthou.

Dit vra dat ons bereid moet wees om die verlede eerlik in die oë te kyk, al bly dit pynlik.

Die internasionale menseregtekenner Ariel Dulitzky maak 'n soortgelyke punt wanneer hy skryf dat die manier waarop samelewings hul verlede onthou, die aard van hul demokrasie diep beïnvloed.

Geheue is dus nie bloot iets wat agter ons lê nie.

Dit help bepaal wie ons vandag is.

En wie ons môre kan word.

Miskien is dit juis waarom Winnie Mandela steeds sulke uiteenlopende reaksies ontlok.

Vir sommige bly sy die onverskrokke "Moeder van die Nasie" wat nooit voor apartheid gebuig het nie.

Vir ander bly sy onlosmaaklik verbind aan geweld en die lyding van slagoffers.

Hierdie twee verhale bestaan terselfdertyd.

En geen eerlike geskiedenis kan een van hulle eenvoudig uitwis nie.

Dit is juis die ongemak van Suid-Afrika se geskiedenis.

Ons soek dikwels eenvoudige helde of eenvoudige skurke.

Maar ons geskiedenis bied selde sulke maklike antwoorde.

Miskien is die groter uitdaging om te leer leef met hierdie kompleksiteit sonder om waarheid prys te gee.

Want waarheid verloor nie sy waarde omdat dit ongemaklik is nie.

Inteendeel.

Dit is dikwels juis die ongemaklike waarheid wat die grootste moontlikheid vir genesing inhou.

Deel Een

As ’n mens kyk na die magdom uitdagings waarmee Suid-Afrika worstel, kan hulle – losweg en sonder enige wetenskaplike aanspraak – in drie breë kategorieë verdeel word.

Globale uitdagings

Hoe behoort Suid-Afrika ’n wêreld te hanteer wat vinnig verander, veral met die skaduwee van die Verenigde State – en sy president – wat groter as ooit oor internasionale politiek hang?

Dit is nie normale tye nie. Die woord "buitengewoon" voel amper onvoldoende, want baie van wat deesdae uit die Withuis kom, is inderdaad buitengewoon: die sistematiese afbreek van Amerika se eie demokratiese tradisies en die internasionale orde wat ná die Tweede Wêreldoorlog opgebou is; die minagting van gevestigde norme en elementêre hoflikheid; en die voortdurende verspreiding van onwaarhede.

President Donald Trump se transaksionele en korrupte benadering tot wêreldhandel het die internasionale landskap omgekeer en selfs magtige lande laat spartel. Vir ’n land soos Suid-Afrika is daar min kans om weerstand te bied teen die intimidasie wat hierdie nuwe wêreldorde van "die sterkste wen" kenmerk.

Terwyl Suid-Afrika terselfdertyd die voorsitterskap van die G20 beklee, bevind ons onsself by ’n politieke kruispad. Ongelukkig ontbreek dit die land aan die politieke soepelheid en beleidsvernuf wat nodig is om hierdie oomblik ten volle te benut.

Daar is beslis meriete in die idee dat middelmoondhede ’n sterker internasionale blok kan vorm om weerstand te bied teen hierdie nuwe vorm van magsmisbruik. Maar indien Suid-Afrika werklik deel daarvan wil wees, sal ons eers ernstig na ons eie probleme moet kyk.

Ons praat graag die taal van moderne regering wanneer dit by kwessies soos klimaatsverandering kom, maar die ANC bly ’n oorblyfsel uit ’n vorige era wat oor dekades heen ’n korrupte en onbekwame staat laat ontstaan het – ’n staat wat toenemend sukkel om die maatskaplike verandering te bewerkstellig wat Suid-Afrika so dringend nodig het.

Selfs president Cyril Ramaphosa lyk deesdae asof hy die energie om daadwerklik te regeer, verloor het.

As Suid-Afrika ’n geloofwaardige rolspeler onder die middelmoondhede wil wees, sal die regering groter erns en onderskeidingsvermoë moet aan die dag lê oor wie die land verteenwoordig – binne die kabinet én daarbuite, insluitend ons ambassadeurs.

Daarby kom nog ’n verdere probleem: die Presidensie het al hoe meer ’n intellektuele leemte geword. In ’n wêreld wat só kompleks en onvoorspelbaar is, is dit ’n ernstige tekortkoming.

Sistemiese ongelykheid

Selfs al het Suid-Afrika ’n regering gehad wat vry van korrupsie was en die waardes van die Grondwet onvoorwaardelik uitgeleef het, sou dit steeds veel langer as dertig jaar neem om die nalatenskap van kolonialisme en apartheid ongedaan te maak.

Intergenerasionele welvaart en historiese bevoorregting bly steeds grootliks in die hande van ’n minderheid wat gedurende apartheid bevoordeel is en in baie gevalle steeds voordeel trek uit die Suid-Afrika van vandag.

Ons praat selde openlik daaroor. Wanneer swart Suid-Afrikaners wel die gevolge van historiese benadeling ter sprake bring, word hulle dikwels aangesê om "aan te beweeg", of die ANC se mislukkings word eenvoudig voor hul deur gelê.

As dit maar só eenvoudig was.

Te midde van die voortdurende korrupsie van die ANC vergeet ons maklik hoe ruimhartig die swart meerderheid tydens die oorgang na demokrasie opgetree het.

Ons tree dikwels onverskillig teenoor mekaar op. Ons kyk blind vir die verlede en sien nie meer die patrone van ongeregtigheid raak wat steeds diep in ons samelewing ingeweef is nie.

Om dit te erken, verskoon natuurlik geensins die ANC se korrupsie, magsmisbruik of die verraad van die belofte van bevryding nie – ’n onderwerp waarna ons later terugkeer.

Selftoegediende wonde

Dit bring ons by die derde – en moontlik mees ontmoedigende – kategorie van ons uitdagings: die wonde wat ons onsself aandoen.

Suid-Afrika het baie daarvan.

Die Zondo-kommissie oor Staatskaping het in besonderhede blootgelê hoe Jacob Zuma en sy ANC-bondgenote die staat van sy hulpbronne gestroop het. En ten spyte van president Ramaphosa se versekering dat dinge besig is om te verbeter, duur hierdie proses steeds voort.

Sy kabinet bevat steeds verskeie mense teen wie ernstige aantygings van korrupsie gemaak is, terwyl die president min bereidwilligheid toon om hulle werklik aanspreeklik te hou.

Ons wetstoepassingsagentskappe verkeer in ’n kommerwekkende toestand van wanorde.

Dat die ANC vir baie mense ’n voertuig geword het waardeur staatskontrakte persoonlike rykdom skep, is reeds deeglik gedokumenteer.

Die kern van die probleem is ’n samelewing waarin aanspreeklikheid al hoe meer verdwyn het. Mense wat by korrupsie betrek word, beweeg dikwels sonder enige skaamte of gevolge voort.

Hierdie kultuur van straffeloosheid het byna elke deel van die Suid-Afrikaanse samelewing begin deurdring.

Miskien is dit die sigbaarste in ons onderwysstelsel, waar die meerderheid Graad 4- en Graad 6-leerders nie met begrip kan lees nie.

Dít is waarskynlik ons ernstigste selftoegediende wond.

En weereens lê die kern van die probleem by die afwesigheid van aanspreeklikheid.

Die volgende ervaring illustreer dit treffend.

Op ’n koue wintersoggend ry vier van ons na Rawsonville, ’n landbougemeenskap in die Wes-Kaap, om ’n Mandela-dag-skoenprojek te ondersteun.

Die dorp lê tussen asemrowende berge wat skynbaar reg uit die rivierbeddings verrys en tot teen die hemel reik.

Dit is ’n landskap van verstommende skoonheid.

Maar daardie skoonheid word oorskadu deur onderontwikkeling, hoë werkloosheid en die bekende Chinese en Somaliese winkels wat alles verkoop – van selfoonlaaiers tot kruideniersware.

Buiten landbou is daar min ekonomiese geleenthede. En met die nuwe Amerikaanse invoertariewe is dit maklik om te voorsien hoe sulke klein dorpe nóg swaarder getref kan word.

Die plaaslike skool grens aan ’n informele nedersetting – ’n toneel wat ongelukkig, selfs 31 jaar ná apartheid, steeds bekend is.

Maar dit was nie die armoede rondom die skool wat die diepste indruk gemaak het nie.

Dit was die armoede binne die skool self.

Nie net ’n gebrek aan hulpbronne nie.

Maar ’n armoede van verbeelding.

En van toewyding.

Daar was min tekens van aanspreeklikheid.

Kinders het gedurende skoolure feitlik sonder toesig rondgehardloop terwyl baie onderwysers gelate in die chaos voortgegaan het.

Sommige leerders het sonder toesig die skool se voedingskema se skottelgoed gewas.

Die skoolopsigter en skoonmaker het by ontvangs gesit en op hul selfone geblaai.

Lemoenskille het op die trappe gelê, ten spyte van vullisdromme wat oral beskikbaar was.

Geen hoeveelheid geld sal hierdie probleem oplos as die mense wat met die sorg van kinders toevertrou is, nie aanspreeklik gehou word nie.

Hoe het ons op hierdie punt beland?

Watter voorbeeld stel ons vir die volgende geslag?

Leer ons kinders van regte én verantwoordelikhede? Van ’n toekoms wat groter is as hierdie klein dorpie?

Of aanvaar ons bloot dat arm kinders grootword sonder drome?

Aanspreeklikheid op grondvlak – binne skole én die onderwysstelsel as geheel – verdien veel groter aandag.

Dit is maklik om die regering of armoede die skuld te gee.

Maar wat verhinder ons om bloot ’n omgewing te skep waar leer kan plaasvind?

Daar is immers talle skole in arm gemeenskappe wat, ondanks moeilike omstandighede, trots uitstraal, ’n kultuur van leer vestig en toegewyde onderwysers het.

Hierdie mislukking is dus nie onvermydelik nie.

Die hele sogenaamde "vlugteling"-oefening is ooglopend absurd. Tog pas dit perfek by die leuens, drama en onlogika van die Trump-administrasie. Vir Trump gaan dit uiteindelik oor die vertoning. En dit is nogal 'n vertoning om mense byna per lugbrug uit Suid-Afrika te laat vertrek asof hul lyding só groot is.

Soos oorspronklik in Daily Maverick op 18 Mei 2025 verskyn het.

Ons leef in 'n wêreld van rook en spieëls, waar feite soms vreemder is as fiksie en waar sommige magtige mense eenvoudig verklaar dat onwaarhede waar is. Hierdie leuens vind aanklank by mense wat 'n spesifieke oomblik vir persoonlike of politieke gewin wil uitbuit, sowel as by dié wat glo ingewikkelde probleme het eenvoudige oplossings.

Plaaslike Suid-Afrikaanse televisienuus is die afgelope tyd oorheers deur "brekende nuus" oor die Afrikaner-"vlugtelinge" wat aan boord van 'n vliegtuig geklim het wat deur die Amerikaanse regering gehuur is om aan hulle 'n veilige toevlug te bied. Hierdie mense het as "vlugtelinge" aansoek gedoen en hul pad na Amerikaanse burgerskap word nou glo versnel.

Die hele oefening is ooglopend absurd – om nie eens te praat van die vermorsing van Amerikaanse belastingbetalers se geld nie, al is dit nie ons probleem nie. Dit pas egter volkome by die leuens, drama en onlogika van die Trump-administrasie. Vir Trump is die vertoning die doel op sigself. En dit is inderdaad 'n indrukwekkende vertoning om mense byna dramaties uit Suid-Afrika te laat "red", asof hul lyding ongekend is.

'n Mens kan byna waarborg dat sodra hierdie sogenaamde vlugtelinge in Texas, Wyoming, Nebraska (of enige ander Amerikaanse deelstaat) aankom, hulle spoedig deur die Trump-administrasie vergeet sal word. Trump het immers al oor baie dinge nie sy woord gehou nie. Sy presidentskap was grootliks 'n oefening in selfverryking, rassisme, wraak en onkunde.

Hierdie klein groepie sal waarskynlik ook ontdek dat die Verenigde State nie die land van melk en heuning is wat hulle verwag het nie. Die wit utopie waarop hulle hoop, is in werklikheid 'n land wat self worstel met diep rasseverdeeldheid en ongelykheid. Daar sal hulle geen spesiale beskerming of besondere stem geniet nie.

Dit gaan 'n harde les wees.

Wat is die definisie van 'n vlugteling?

Ten spyte van hierdie politieke teater behoort ons nie afgelei te word nie. Feite maak steeds saak. Daarom is dit nuttig om weer na die werklike definisie van 'n "vlugteling" te kyk.

Artikel 1 van die 1951-Vlugtelingkonvensie omskryf 'n vlugteling as iemand wat, "weens 'n gegronde vrees vir vervolging op grond van ras, godsdiens, nasionaliteit, lidmaatskap van 'n bepaalde sosiale groep of politieke oortuiging, buite die land van sy of haar nasionaliteit is en nie in staat of bereid is om die beskerming van daardie land te aanvaar nie; of, indien die persoon geen nasionaliteit het nie en buite sy of haar gewone verblyfplek verkeer, weens sodanige vrees nie in staat of bereid is om daarheen terug te keer nie."

Streeksinstrumente oor vlugtelinge het sedertdien op hierdie definisie uitgebrei deur ook na meer objektiewe omstandighede te verwys wat mense dwing om hul lande te verlaat. Die 1969 OAE-Vlugtelingkonvensie sluit byvoorbeeld "eksterne aggressie, besetting, buitelandse oorheersing of gebeure wat die openbare orde ernstig ontwrig" in. Die 1984 Cartagena-verklaring voeg daarby "algemene geweld, buitelandse aggressie, interne konflik, grootskaalse menseregteskendings of ander omstandighede wat die openbare orde ernstig ontwrig" as redes waarom mense vlug.

Trump het intussen beweer dat een van die "verskriklike dinge" wat in Suid-Afrika gebeur, die sogenaamde "volksmoord" op Afrikaners is. Hy gebruik die woord "volksmoord" egter gereeld losweg. In dié opsig is hy allesbehalwe noukeurig.

Dit is daarom belangrik om weer die internasionale regsdefinisie duidelik te stel. Die Internasionale Geregshof (IGH) het herhaaldelik bevestig dat die Konvensie oor die Voorkoming en Bestraffing van die Misdaad van Volksmoord deel vorm van die internasionale gewoontereg.

Volgens dié konvensie beteken volksmoord enige van die volgende dade wat gepleeg word met die doel om 'n nasionale, etniese, rasse- of godsdiensgroep geheel of gedeeltelik te vernietig:

• die doodmaak van lede van die groep;

• die toediening van ernstige liggaamlike of geestelike skade aan lede van die groep;

• die doelbewuste skep van lewensomstandighede wat daarop gemik is om die groep fisies geheel of gedeeltelik te vernietig;

• maatreëls wat daarop gemik is om geboortes binne die groep te voorkom; en

• die gedwonge oorplasing van kinders van die groep na 'n ander groep.

Daar is geen kitsoplossings vir Suid-Afrika se uitdagings nie

Niemand ontken dat Suid-Afrika ernstige uitdagings het nie, of dat die ANC oor die jare – en steeds – soms uiters ondeurdagte beleidsvoorstelle gemaak het. Die huidige Wysigingswet op Diensbillikheid, wat tans deur die Demokratiese Alliansie in die hof betwis word, is een voorbeeld daarvan.

Die ANC was dikwels meer geïnteresseerd in ideologie en rasgebaseerde denke as daarin om die werklike probleme van die land op te los. Dit is immers makliker om eindeloos nuwe teikens en kwotas in wetgewing vas te lê as om beleid te ontwikkel wat die ekonomie laat groei.

Diensbillikheid bly 'n belangrike beginsel. Dit is noodsaaklik dat Suid-Afrika se arbeidsmag ná 31 jaar van demokrasie anders lyk as voorheen. Dit is ewe belangrik dat die staatsdiens meer verteenwoordigend word én doeltreffende, korrupsievrye dienste aan burgers lewer.

Maar in baie gevalle – hoewel beslis nie altyd nie – het diensbillikheid en Swart Ekonomiese Bemagtiging stomp beleidsinstrumente geword wat daarin geslaag het om 'n klein persentasie Suid-Afrikaners buitengewoon ryk te maak, met min werklike voordele wat na die breër bevolking deurgesyfer het.

Voorgestelde wetgewing en 'n nuwe Bemagtigingsfonds, soos deur die Minister van Handel, Nywerheid en Mededinging, Parks Tau, voorgestel, kan egter nooit die harde werk vervang wat nodig is om die ekonomie tot voordeel van alle Suid-Afrikaners te laat groei nie.

Die eerste prioriteit behoort te wees om die onderwysstelsel reg te stel en 'n land te bou waarin kennis waardeer en beloon word. Só bou 'n mens 'n samelewing wat op meriete, waardigheid en welvaart gegrond is.

Regstellende aksie het binne hierdie raamwerk steeds 'n grondwetlike plek, omdat Suid-Afrika se geskiedenis steeds die hede beïnvloed. Om dit te ontken, is histories onakkuraat en help niemand nie.

Daar bestaan geen kitsoplossings vir die kompleksiteit van Suid-Afrika se probleme nie.

Twee waarhede kan tegelyk bestaan

Maar terug by die sogenaamde vlugtelinge.

Twee dinge kan terselfdertyd waar wees.

Die ANC het, veral sedert die Zuma-jare, dikwels met min integriteit regeer. Suid-Afrikaners betaal steeds die prys vir Staatskaping. Baie instellings funksioneer nie behoorlik nie, en die wanbestuur van die ANC het deurgesyfer na talle dorpe en stede.

Net so waar is dit egter dat, ongeag die slagofferstatus wat baie Afrikaners – en sommige ander wit Suid-Afrikaners – ervaar, die feite eenvoudig nie die persepsie ondersteun dat wit Suid-Afrikaners, en veral Afrikaners, slagoffers van ekonomiese of ander vorme van sistematiese vervolging is nie.

Die werklikheid is dat opgeboude intergenerasionele welvaart en historiese bevoorregting steeds 'n beduidende rol speel in die relatiewe welvaart en bevoorregte posisie van baie wit Suid-Afrikaners.

Dit behoort nie 'n omstrede stelling te wees nie, maar ongelukkig is dit dikwels steeds die geval.

Werkloosheid bly tragies hoog

Volgens die jongste Kwartaallikse Arbeidsmagopname, wat ten tyde van die skryf van die oorspronklike artikel vrygestel is, bly Suid-Afrika se werkloosheidsyfer skokkend hoog op 32,9%. Die uitgebreide werkloosheidskoers is selfs hoër, naamlik 43,1%.

Die verslag meld:

"Die werkloosheidskoers onder die swart Afrika-bevolkingsgroep (37,0%) bly hoër as die nasionale gemiddelde en dié van ander bevolkingsgroepe. Die werkloosheidskoers onder bruin Suid-Afrikaners is 23,6%, onder Indiërs/Asiërs 13,3% en onder wit Suid-Afrikaners 7,3%. Swart Afrika-vroue bly die kwesbaarste groep met 'n werkloosheidskoers van 39,8% in die eerste kwartaal van 2025. Bruin vroue het 'n werkloosheidskoers van 24%, Indiër-/Asiatiese vroue 17,3% en wit vroue 8,6%."

Hierdie syfers is ontstellend, maar terselfdertyd waardevol. Dit weerspieël Suid-Afrika se voortgesette verbintenis tot die gebruik van betroubare data in die openbare sfeer – data wat noodsaaklik is vir ingeligte beleidsdebatte en oplossings wat op feite eerder as persepsies gegrond is.

Die werklike tragedie – en die ware krisis – is dus dat die meerderheid mense wat die swaarste onder die ANC se wanbestuur gely het, die swart meerderheid van Suid-Afrika is, nie die mense wat na die Verenigde State vertrek het nie.

Wat hierdie omstrede uitvoerende bevel van Trump egter ook blootlê, is hoe kwesbaar die Amerikaanse demokrasie kan wees wanneer 'n president oor buitensporige mag beskik en daar te min teenwigte is om hom tot verantwoording te roep.

Burgerlike samelewing en die beskerming van die demokrasie

Een ding verstaan ons wel in Suid-Afrika: ons moet ons demokrasie beskerm.

Die beskermingsmeganismes van ons jong demokrasie het die aanslag van Staatskaping merkwaardig goed deurstaan, terwyl 'n lewendige burgerlike samelewing telkens opgestaan het om sowel burgerlike as politieke regte te verdedig. Dit was immers die burgerlike samelewing wat daarin geslaag het om Jacob Zuma se omstrede kernkragooreenkoms met Rusland – gehul in geheimhouding en na alle waarskynlikheid deurspek met korrupsie – te stuit.

Die afgelope week het ons ook verneem dat president Cyril Ramaphosa die Wetsontwerp op die Beskerming van Staatsinligting, beter bekend as die Geheimsinnigheidswetsontwerp, weer terugverwys het.

Hierdie wetsontwerp was die aanleiding tot die stigting van die Right2Know-veldtog in 2008. Burgerlike organisasies het destyds 'n moedige stryd gevoer om mediavryheid te beskerm en weerstand te bied teen uitermatig breë definisies van "nasionale veiligheid" en problematiese klassifikasiestelsels wat buitensporige geheimhouding en 'n toenemende sekuritisering van die staat sou moontlik maak.

Ramaphosa het die wetsontwerp reeds in 2020 na die Parlement terugverwys. Verlede week het die Parlement se regsadviseurs saamgestem dat die wetsontwerp ruimte vir magsmisbruik kan skep.

Na bykans sewentien jaar het die saak dus op 'n merkwaardige wyse sy sirkel voltooi – grootliks danksy die volgehoue druk van die media en burgerlike organisasies wat teen moontlike ernstige inbreuke op Suid-Afrikaners se vryhede standpunt ingeneem het.

Dit voel soms asof die wêreld teen 'n verblindende tempo uit sy eie baan tol. Feite en die werklikheid self word al hoe meer slagoffers van politieke teater en doelbewuste misleiding.

Juis daarom mag ons nie toelaat dat ons deur die vertoning meegevoer word nie.

Nog belangriker: ons moet aanhou bou aan 'n land vir almal wat daarin woon, met die Grondwet as ons rigtingwyser.

Dit is 'n verantwoordelikheid wat op ons almal rus – en nie slegs op politici nie, van wie te veel reeds bewys het dat hulle tekort skiet.